Wat is schijnzelfstandigheid? Definitie, criteria en voorbeelden

De Belastingdienst en de rechter toetsen aan **drie kerncriteria** van een dienstverband, ontleend aan artikel 7:610 BW: 1. **Persoonlijke arbeid** — verricht de zzp'er het werk zelf, of mag een vervanger invallen zonder toestemming van de opdrachtgever? 2. **Gezagsverhouding** — bepaalt de opdrachtgever hoe, waar en wanneer het werk gedaan wordt? Dit is het meest doorslaggevende criterium. 3. **Loon** — ontvangt de zzp'er een vaste, salarisachtige vergoeding voor zijn arbeid? Als alle drie aanwezig zijn, is er sprake van een arbeidsovereenkomst — ongeacht wat het contract op papier zegt. De Hoge Raad heeft dat in het **Deliveroo-arrest (24 maart 2023, ECLI:NL:HR:2023:443)** onder meer bevestigd: alle omstandigheden van het geval moeten in onderlinge samenhang worden gewogen, waaronder de partijbedoeling, de inbedding in de organisatie en het commercieel risico dat de werker draagt. Het label 'zzp' in het contract is dus niet doorslaggevend.

In het Deliveroo-arrest (2023) oordeelde de Hoge Raad dat de maaltijdbezorgers van Deliveroo geen zzp'ers waren maar werknemers, ondanks dat zij formeel als zelfstandigen contracteerden. De Hoge Raad hanteert een holistische toets waarbij minimaal negen gezichtspunten worden gewogen: • De aard en duur van de werkzaamheden • De wijze waarop de werkzaamheden en werktijden worden bepaald • De inbedding van het werk en de werker in de organisatie • Het al dan niet bestaan van een verplichting om het werk persoonlijk te verrichten • De wijze waarop de contractuele regeling tot stand is gekomen • De wijze waarop de beloning wordt bepaald en uitgekeerd • De hoogte van de beloningen • De vraag of degene die de werkzaamheden verricht daarbij commercieel risico loopt • Of degene die de werkzaamheden verricht zich in het economisch verkeer als ondernemer gedraagt Het arrest is nu de gouden standaard bij civielrechtelijke geschillen; de Zelfstandigenwet neemt deze holistische benadering deels over via de 5+4 criteria.

De Zelfstandigenwet (Kabinet Jetten, opvolger Wet DBA, ingang maart 2026) formaliseert de holistische toets met twee toetsblokken: **5 werknemerscriteria** (wijzen op dienstverband): • Persoonlijke arbeid • Gezagsverhouding (instructiebevoegdheid) • Vaste werktijden en/of werkplek • Doorbetaling bij ziekte, verlof of feestdagen • Geen ondernemersrisico **4 ondernemerscriteria** (wijzen op zelfstandigheid): • Meerdere opdrachtgevers over een langere periode • Eigen middelen, gereedschap en investeringen • Vrije bepaling van werkwijze, planning en locatie • Actieve acquisitie, marketing en zichtbaarheid als ondernemer De weging bepaalt of iemand zzp'er is of werknemer. Onder €38/uur geldt bovendien een **wettelijk rechtsvermoeden** dat sprake is van een arbeidsovereenkomst — de opdrachtgever moet dan bewijzen dat er géén dienstverband is.

**Klassieke schijnzelfstandigheid:** • ZZP'er werkt 5 dagen per week, 12+ maanden lang, voor één opdrachtgever • Heeft een vaste werkplek in het kantoor van de opdrachtgever • Volgt instructies zoals een werknemer (vergaderingen, takenlijsten, functioneringsgesprekken) • Mag het werk niet door iemand anders laten doen • Krijgt doorbetaald bij ziekte of vakantie • Factureert een vast maandbedrag zonder duidelijke koppeling aan resultaat **Geen schijnzelfstandigheid:** • Levert een afgebakend project op tegen een vaste prijs of milestone-facturen • Werkt voor meerdere klanten (idealiter over een langere periode gespreid) • Bepaalt eigen werktijden, locatie en aanpak • Kan zich laten vervangen door een collega of onderaannemer • Loopt eigen ondernemersrisico (geen werk = geen geld, aansprakelijkheid voor fouten) • Investeert in eigen materialen, opleiding en marketing

**Naheffing loonheffingen** — alle loonbelasting en premies over de uitbetaalde bedragen, tot 5 jaar terug (art. 20 lid 3 AWR). Effectief ~24-40% van het uitbetaalde tarief, afhankelijk van sector en jaar. **Vergrijpboete** — sinds 1 januari 2026 weer actief: 25% bij grove schuld, 50% bij opzet. Grove schuld is de standaardkwalificatie als je aantoonbaar onvoldoende zorgvuldigheid hebt betracht. **Belastingrente** — circa 8% per jaar over de hele naheffingsperiode. Op 4 jaar terug loopt de rente cumulatief op tot ~30% van de naheffing. **Voorbeeld:** een opdrachtgever met 10 zzp'ers à €80/uur (fulltime, 3 jaar) riskeert een naheffing van ~€1,4 miljoen, plus belastingrente en boete — totaal kan oplopen tot €2,3 miljoen.

Voor **opdrachtgevers**: • Sluit een goed contract met duidelijk afgebakend project en meetbare deliverables • Geef geen werknemersinstructies over hoe, waar en wanneer • Zorg voor vrije vervangbaarheid en eigen middelen • Vermijd verplichte aanwezigheid, functioneringsgesprekken en doorbetaling bij ziekte • Toets nieuwe én bestaande relaties jaarlijks tegen de 5+4 criteria • Bewaar het dossier zeven jaar (art. 52 AWR) Voor **zzp'ers**: • Werk voor meerdere opdrachtgevers, verspreid over de tijd • Investeer aantoonbaar in eigen materiaal, opleiding, website en marketing • Houd ondernemersrisico (geen ziektewet, geen vakantiegeld, aansprakelijkheid) • Houd je tarief realistisch en boven het €38/uur rechtsvermoeden • Bewaar bewijs van acquisitie, offertes en afgewezen opdrachten