In dit artikel(12)
- Tijdlijn: van VAR via Wet DBA en VBAR naar Zelfstandigenwet
- Wat verandert er in 2026 ten opzichte van 2025?
- Wie wordt gecontroleerd en hoe verloopt een boekenonderzoek?
- Vergrijpboete, naheffing en belastingrente: wat kost het echt?
- Sectorale prioriteit: waarom IT, zorg, bouw en onderwijs?
- Concreet draaiboek voor opdrachtgevers
- Concreet draaiboek voor zzp'ers
- Relatie met de Zelfstandigenwet en het rechtsvermoeden
- Handhavings-checklist 2026 voor opdrachtgevers
- Voorbeelden
- Veelgestelde vragen
- Verwante begrippen
Tijdlijn: van VAR via Wet DBA en VBAR naar Zelfstandigenwet
De handhaving van 2026 valt alleen te begrijpen tegen de achtergrond van een tienjarige beleidsomslag. In 2016 verving de Wet DBA de VAR-verklaring. Al snel bleek dat de wet te weinig duidelijkheid bood: opdrachtgevers durfden geen zzp'ers meer in te huren en de Belastingdienst kon nauwelijks controleren. Het kabinet kondigde daarom het handhavingsmoratorium af — alleen 'evident kwaadwillenden' werden aangepakt.
Tussen 2018 en 2024 werd gewerkt aan de VBAR (Wet verduidelijking beoordeling arbeidsrelaties en rechtsvermoeden). Dat wetsvoorstel is in 2024 definitief geschrapt onder het kabinet-Schoof. Als opvolger schuift het kabinet-Jetten sinds 2025 aan de Zelfstandigenwet — met een duidelijker drielagentoets (5 werknemerscriteria + 4 ondernemerscriteria) en een rechtsvermoeden van werknemerschap onder €38/uur.
De Belastingdienst wachtte niet op deze wet. Per 1 januari 2025 verviel het handhavingsmoratorium. In 2025 gold nog een 'overgangsjaar' met alleen naheffingen. Per 1 januari 2026 zijn ook vergrijpboetes weer volledig ingezet.
Wat verandert er in 2026 ten opzichte van 2025?
Voor 2025 gold dat de Belastingdienst alleen naheffingen en belastingrente oplegde bij een onjuiste zzp-kwalificatie. Wie te goeder trouw was en meewerkte, kwam vaak weg zonder vergrijpboete. Per 1 januari 2026 is dat over:
• Vergrijpboetes zijn opnieuw actief: 25% bij grove schuld, 50% bij opzet.
• De sectorale focus is verscherpt — IT, zorg, bouw en onderwijs zijn de vier prioritaire sectoren.
• Naheffingen kunnen tot 5 jaar terugwerken (art. 20 lid 3 AWR).
• Belastingrente van circa 8% per jaar loopt door over de gehele periode.
• De Belastingdienst hanteert de Deliveroo- en Uber-arresten (HR 2023, HR 2024) als leidraad bij de holistische beoordeling van gezag en inbedding.
Het praktische gevolg: wie in 2025 nog wegkwam met alleen een naheffing, riskeert in 2026 een boete van tienduizenden tot miljoenen euro's bovenop de naheffing.
Wie wordt gecontroleerd en hoe verloopt een boekenonderzoek?
De Belastingdienst controleert via boekenonderzoeken bij opdrachtgevers. De inspecteur vraagt doorgaans:
• Overzicht van alle actieve en beëindigde zzp-relaties over de laatste 5 jaar.
• De gebruikte modelovereenkomsten en de feitelijke overeenkomst per zzp'er.
• Facturatie, uurstaten, projectplannen en communicatie (Slack, e-mail, Jira).
• Toegang tot bedrijfssystemen, badgegebruik, vakantie- en ziekmeldingen.
Op basis daarvan wordt getoetst aan de drielagentoets (art. 7:610 BW + 5+4 criteria): persoonlijke arbeid, gezag/inbedding en beloning, afgewogen tegen ondernemerskenmerken (meerdere opdrachtgevers, ondernemersrisico, investeringen, presentatie in de markt). De feitelijke uitvoering weegt zwaarder dan de tekst van het contract — dat is de holistische toets uit Deliveroo (HR 24 maart 2023) en Uber (HR 21 februari 2025).
Vergrijpboete, naheffing en belastingrente: wat kost het echt?
Bij een correctie stapelen drie posten:
1. **Naheffing loonheffingen**: alsnog verschuldigde loonbelasting en premies volksverzekeringen over de bruto vergoeding. Effectief tarief indicatief 24-40%, afhankelijk van schaal en werknemersverzekeringen.
2. **Vergrijpboete**: 25% bij grove schuld, 50% bij opzet. Sinds 1 januari 2026 opnieuw standaard onderdeel van correcties.
3. **Belastingrente**: circa 8% per jaar (per 2026), berekend over de gehele naheffingsperiode.
Rekenvoorbeeld: een middelgroot bedrijf met 20 zzp'ers à €70/uur × 1.600 uur × 24% × 3 jaar = ca. €1,6 miljoen naheffing. Met 50% vergrijpboete en 8% rente over 3 jaar komt de totale exposure boven de €2,5 miljoen.
Sectorale prioriteit: waarom IT, zorg, bouw en onderwijs?
De Belastingdienst kiest sectorgewijs op basis van drie signalen: aandeel zzp'ers in het personeelsbestand, tarifering onder €38/uur (rechtsvermoeden-drempel Zelfstandigenwet) en signalen over inbedding (rooster, sleutels, badge, structurele aanwezigheid).
• **IT**: hoog aandeel zzp'ers via brokers, structurele Scrum-teams, IP-clausules. Zie [ZZP IT en schijnzelfstandigheid](/kennis/zzp-it-schijnzelfstandigheid).
• **Zorg**: veel zzp'ers in ziekenhuizen en VVT via bemiddelaars, rooster- en overdrachtsverplichtingen. Zie [Schijnzelfstandigheid in de zorg](/kennis/schijnzelfstandigheid-zorg).
• **Bouw**: keten-aansprakelijkheid (WKA), veel zzp'ers onder €38/uur.
• **Onderwijs**: docenten en trainers met structurele lesroosters en aanwezigheidsplicht.
Concreet draaiboek voor opdrachtgevers
1. **Inventariseer** alle actieve zzp-relaties (KvK-nummer, tarief, startdatum, sector).
2. **Scoor** iedere relatie op de drielagentoets (persoonlijke arbeid, gezag/inbedding, beloning + 4 ondernemerscriteria).
3. **Bereken** de exposure per relatie: (uurtarief × jaaruren × effectief tarief) × min(looptijd, 5 jaar) + boete + rente.
4. **Herzie** de contracten: schrap gezagsclausules, opdrachtomschrijving concreet en resultaatgericht, geen ziekte-/vakantieregeling, geen exclusiviteit.
5. **Herzie** de feitelijke uitvoering: eigen gereedschap, geen vaste roostering, geen structurele aanwezigheid, geen 'medewerker'-communicatie.
6. **Documenteer** compliance-inspanningen (auditrapporten, contractreviews, mentorship).
7. **Train** managers en HR op de holistische toets — de rechter kijkt naar wat er in de praktijk gebeurt.
8. **Overweeg transitie** naar loondienst of via een engagement-constructie voor structurele relaties.
Concreet draaiboek voor zzp'ers
1. **Check je contract** op VBAR-/Zelfstandigenwet-criteria: geen exclusiviteit, resultaatgerichte opdrachtomschrijving, marktconform tarief boven €38/uur.
2. **Bouw dossier**: meerdere opdrachtgevers per jaar (minimaal 3), eigen investeringen, eigen KvK-website, eigen aansprakelijkheidsverzekering.
3. **Bewaar bewijs**: portfolio, offertes, facturatie, marketinguitingen, cursussen.
4. **Weiger** structurele werknemerskenmerken: rooster, vast bureau, badge, ziekmelding via manager.
5. **Vraag** een modelovereenkomst-check bij twijfel en documenteer de reactie.
6. **Overweeg** een [contract-check](/kennis/zzp-contract-check) of scan door PROFOYO om je positie objectief te toetsen.
Relatie met de Zelfstandigenwet en het rechtsvermoeden
De Zelfstandigenwet (concept 2026, beoogde inwerkingtreding 2027-2028) introduceert een rechtsvermoeden: bij een uurtarief onder €38/uur wordt automatisch aangenomen dat sprake is van een arbeidsovereenkomst, tenzij de opdrachtgever het tegendeel bewijst. De Belastingdienst hanteert die drempel nu al informeel bij prioritering van controles.
Zie voor de wetsystematiek [Wet VBAR uitleg](/kennis/wet-vbar-uitleg) en [Verschil Wet DBA en VBAR](/kennis/verschil-wet-dba-en-vbar). Voor het bredere pakket [Rob Jetten ZZP-beleid](/kennis/rob-jetten-zzp-beleid) en [Nieuwe regels ZZP 2025-2026](/kennis/nieuwe-regels-zzp-2025-2026).
Handhavings-checklist 2026 voor opdrachtgevers
- 1Alle lopende zzp-contracten geïnventariseerd (KvK, tarief, sector, startdatum)
- 2Feitelijke werkwijze getoetst aan drielagentoets (5+4 criteria)
- 3Financiële exposure berekend per relatie en op totaalniveau
- 4Modelovereenkomsten actueel en aangepast op Zelfstandigenwet-signalen
- 5Intern inhuurbeleid vastgesteld en gecommuniceerd
- 6Managers en HR getraind op holistische toets (Deliveroo/Uber)
- 7Structurele relaties beoordeeld voor loondienst of engagement-constructie
- 8Sectorspecifieke risico's (IT, zorg, bouw, onderwijs) apart geanalyseerd
- 9Compliance-dossier opgebouwd met contractreviews en auditrapporten
- 10Documentatie bewaard voor minimaal 7 jaar (art. 52 AWR)
Voorbeelden
Risicovol voorbeeld
Indicatief scenario: 20 zzp'ers × €70/uur × 1.600 uur × 24% × 3 jaar = ca. €1,6 miljoen naheffing. Plus 50% vergrijpboete en 8% belastingrente per jaar.
Let op
Sectorale prioriteit 2026: IT, zorg, bouw en onderwijs. Boekenonderzoeken concentreren zich op deze sectoren.
Goed voorbeeld
Best practice: opdrachtomschrijving concreet en resultaatgericht, geen exclusiviteit, tarief boven €38/uur en eigen gereedschap — dan blijft de drielagentoets aan de ondernemerskant.
Veelgestelde vragen
Verwante begrippen
In lijn met Belastingdienst richtlijnen. Dit platform biedt compliance-richtlijnen, geen juridisch advies.